Công chức, viên chức có được thành lập và quản lý doanh nghiệp không?

Về nguyên tắc, công chức và viên chức thuộc nhóm không có quyền thành lập, quản lý doanh nghiệp tại Việt Nam theo điểm b khoản 2 Điều 17 Luật Doanh nghiệp 2020, đã được sửa đổi bởi Luật số 76/2025/QH15. Tuy nhiên, quy định này có ngoại lệ đối với trường hợp được thực hiện theo pháp luật về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Riêng viên chức, từ ngày 01/7/2026, khoản 3 Điều 13 Luật Viên chức số 129/2025/QH15 ghi nhận quyền góp vốn, tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp và một số tổ chức ngoài công lập, nhưng vẫn loại trừ các trường hợp bị hạn chế bởi pháp luật về phòng, chống tham nhũng, doanh nghiệp hoặc pháp luật chuyên ngành. Vì vậy, không thể hiểu rằng mọi viên chức đều mặc nhiên được thành lập công ty hoặc làm giám đốc.

Quy định đối với công chức và viên chức khác nhau thế nào?

Đối với công chức

Công chức không được tự do đứng tên thành lập hoặc tham gia quản lý doanh nghiệp như một cá nhân thông thường. Khi áp dụng ngoại lệ về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, phải có căn cứ pháp luật cụ thể cho hoạt động, chức danh và điều kiện tham gia; không chỉ dựa vào việc dự án có yếu tố công nghệ.

Đối với viên chức

Luật Viên chức năm 2025 mở rộng quyền tham gia hoạt động nghề nghiệp và kinh doanh của viên chức kể từ ngày 01/7/2026. Tuy nhiên, quyền này phải được đọc cùng Điều 17 Luật Doanh nghiệp, quy định về phòng, chống tham nhũng và luật chuyên ngành. Viên chức muốn trực tiếp tổ chức công ty hoặc điều hành doanh nghiệp cần xác định rõ hoạt động đó có thuộc trường hợp được pháp luật cho phép hay không.

Hướng dẫn trả lời công khai của Bộ Nội vụ tháng 10/2026 về trường hợp một giáo viên là viên chức muốn đăng ký công ty TNHH và làm giám đốc cũng yêu cầu đối chiếu các quy định pháp luật liên quan, thay vì khẳng định quyền này được áp dụng vô điều kiện.

Phân biệt thành lập doanh nghiệp, quản lý doanh nghiệp và góp vốn

Ba hoạt động này có tính chất pháp lý khác nhau. Người chỉ nắm giữ cổ phần hoặc phần vốn góp chưa chắc đã tham gia điều hành, còn người trực tiếp giữ chức danh quản lý có thể chịu các hạn chế pháp lý chặt chẽ hơn.

Khi nào có thể áp dụng ngoại lệ về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo?

Luật số 76/2025/QH15 bổ sung ngoại lệ cho cán bộ, công chức, viên chức được thực hiện quyền thành lập, quản lý doanh nghiệp theo pháp luật về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Điều này không phải là giấy phép chung cho mọi trường hợp khởi nghiệp hoặc kinh doanh công nghệ.

Để vận dụng ngoại lệ, cần nhận diện văn bản chuyên ngành cho phép, đối tượng được hưởng quyền, loại hoạt động, điều kiện hoặc thủ tục cần tuân thủ và khả năng phát sinh xung đột lợi ích trong công việc đang đảm nhiệm.

Công chức, viên chức được góp vốn hoặc mua cổ phần doanh nghiệp không?

Không nên đồng nhất góp vốn với thành lập hay quản lý doanh nghiệp. Khoản 3 Điều 17 Luật Doanh nghiệp quy định nguyên tắc về quyền góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp, đồng thời loại trừ đối tượng bị cấm theo Luật Cán bộ, công chức, Luật Viên chức và Luật Phòng, chống tham nhũng; ngoại lệ theo pháp luật về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cũng cần được xem xét.

Đối với viên chức, khoản 3 Điều 13 Luật Viên chức 2025 ghi nhận quyền góp vốn nhưng không loại bỏ các hạn chế nêu trên. Trong từng trường hợp, việc góp vốn chỉ để hưởng lợi tức và việc đồng thời giữ vai trò điều hành cần được đánh giá riêng.

Những giới hạn về phòng, chống tham nhũng cần chú ý

Điểm b khoản 2 Điều 20 Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 đặt ra hạn chế đối với người có chức vụ, quyền hạn trong việc thành lập, tham gia quản lý, điều hành doanh nghiệp và hợp tác xã, trừ trường hợp luật có quy định khác. Ngoài ra, còn phải lưu ý các quy tắc về xung đột lợi ích, bảo mật thông tin và hoạt động liên quan đến công việc thuộc thẩm quyền giải quyết.

Do đó, ngay cả khi có quy định cho phép tham gia hoạt động kinh doanh, người thuộc phạm vi điều chỉnh vẫn phải kiểm tra các ràng buộc về chức vụ, nhiệm vụ và lĩnh vực quản lý của mình.

Cần kiểm tra gì trước khi đăng ký hoặc nhận chức danh quản lý?

• Xác định chính xác tình trạng pháp lý: công chức, viên chức hay người lao động theo chế độ khác.
• Làm rõ dự định thực hiện: đứng tên thành lập doanh nghiệp, góp vốn thụ động hay tham gia điều hành.
• Đối chiếu Điều 17 Luật Doanh nghiệp với Luật Viên chức 2025, Luật Cán bộ, công chức và quy định phòng, chống tham nhũng phù hợp.
• Nếu viện dẫn ngoại lệ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo hoặc chuyển đổi số, xác định rõ điều khoản cho phép và điều kiện thực hiện.
• Kiểm tra quy định ngành, vị trí việc làm, nghĩa vụ tránh xung đột lợi ích; xin ý kiến bộ phận tổ chức, pháp chế hoặc cơ quan có thẩm quyền khi trường hợp còn chưa rõ.

Kết luận

Công chức, viên chức không mặc nhiên có quyền thành lập và quản lý doanh nghiệp. Luật Doanh nghiệp vẫn quy định hạn chế chung và ngoại lệ cụ thể; Luật Viên chức 2025 mở rộng một số quyền kể từ ngày 01/7/2026 nhưng không thay thế các giới hạn của pháp luật doanh nghiệp, phòng, chống tham nhũng và luật chuyên ngành. Muốn xác định quyền trong một trường hợp cụ thể, cần xem xét đồng thời tư cách công tác, hoạt động dự kiến và căn cứ pháp lý áp dụng.