Trường hợp nào được quy định rõ là không phải kê khai, tính nộp thuế GTGT?

Từ ngày 01/01/2026, khoản 1 Điều 5 Luật Thuế GTGT số 48/2024/QH15 (được sửa đổi bởi Luật số 149/2025/QH15) và khoản 1b Điều 4 Nghị định 181/2025/NĐ-CP (được bổ sung bởi Nghị định 359/2025/NĐ-CP) quy định: doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã mua sản phẩm cây trồng, rừng trồng, chăn nuôi, thủy sản nuôi trồng hoặc đánh bắt chưa chế biến thành sản phẩm khác, hoặc chỉ qua sơ chế thông thường, sau đó bán cho doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã khác thì không phải kê khai, tính nộp thuế GTGT và được khấu trừ thuế GTGT đầu vào theo quy định.

Các điều kiện cần kiểm tra

• Bên bán thuộc nhóm doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc liên hiệp hợp tác xã; tại khâu thương mại, quy định hướng dẫn đề cập cơ sở áp dụng phương pháp khấu trừ.
• Hàng hóa là sản phẩm nông, lâm, thủy sản thuộc nhóm nêu trong quy định, chưa chế biến thành sản phẩm khác hoặc chỉ sơ chế thông thường.
• Bên mua là doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc liên hiệp hợp tác xã khác; không tự động áp dụng cho mọi đối tượng mua hàng.

Ví dụ: Công ty thương mại A áp dụng phương pháp khấu trừ mua cá chưa chế biến, sau đó bán cho công ty B. Nếu hồ sơ và bản chất hàng hóa đáp ứng các điều kiện pháp luật, giao dịch thuộc trường hợp không phải kê khai, tính nộp thuế GTGT nêu trên.

Khi nào giao dịch tương tự vẫn phải tính thuế?

Nếu bên bán theo phương pháp khấu trừ bán những sản phẩm nêu trên tại khâu thương mại cho hộ, cá nhân kinh doanh hoặc tổ chức, cá nhân khác không thuộc nhóm bên mua được ưu tiên thì áp dụng thuế suất GTGT 5%. Nếu người bán áp dụng phương pháp trực tiếp, hoạt động bán ở khâu thương mại thuộc diện tính thuế GTGT theo tỷ lệ 1% trên doanh thu theo quy định tương ứng. Không thể chỉ nhìn tên hàng hóa để kết luận giao dịch được miễn kê khai, tính nộp.

Các giao dịch khác không phải tính thuế GTGT đầu ra

Bên cạnh trường hợp được gọi đích danh là “không phải kê khai, tính nộp”, pháp luật còn có những hoạt động không phải tính thuế GTGT theo tính chất giao dịch. Các nhóm dưới đây cần được nhận diện riêng, không nên đồng nhất về thuật ngữ hoặc nghĩa vụ hồ sơ.

Luân chuyển nội bộ và sử dụng phục vụ sản xuất, kinh doanh

Theo khoản 1 Điều 6 Nghị định 181/2025/NĐ-CP, hàng hóa, dịch vụ dùng để tiếp tục quá trình sản xuất, kinh doanh như chuyển kho nội bộ, xuất vật tư, bán thành phẩm để tiếp tục sản xuất trong cùng cơ sở không được coi là tiêu dùng nội bộ để xác định giá tính thuế. Tương tự, hàng hóa, dịch vụ do cơ sở kinh doanh xuất hoặc cung cấp phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh thuộc phạm vi được quy định tại điều khoản này.

Điều chuyển tài sản và góp vốn bằng tài sản

Một số trường hợp điều chuyển tài sản giữa đơn vị hạch toán phụ thuộc, khi tổ chức lại doanh nghiệp, hoặc góp vốn bằng tài sản được quy định tại điểm c khoản 1 Điều 6 Nghị định 181/2025/NĐ-CP. Điều kiện, phạm vi áp dụng khác nhau theo từng trường hợp; cơ sở kinh doanh cần lưu lệnh điều chuyển, hồ sơ nguồn gốc tài sản hoặc bộ chứng từ góp vốn, định giá tương ứng. Không mặc nhiên coi mọi việc chuyển tài sản giữa hai pháp nhân độc lập đều không phải tính thuế.

Hoạt động đại lý hưởng hoa hồng thuộc trường hợp đặc thù

Khoản 1 Điều 9 Nghị định 181/2025/NĐ-CP loại trừ việc tính thuế GTGT đối với doanh thu hàng hóa, dịch vụ nhận bán đại lý và doanh thu hoa hồng của một số hoạt động đại lý bán đúng giá hưởng hoa hồng theo danh mục quy định, như đại lý bán bảo hiểm, bán vé xổ số và các hoạt động được liệt kê cụ thể. Hoạt động đại lý bán hàng hóa, dịch vụ thuộc diện không chịu thuế GTGT cũng có quy định riêng. Phải kiểm tra loại dịch vụ, điều kiện bán đúng giá và tính chất khoản hoa hồng trước khi áp dụng.

Khoản thu không liên quan đến bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ

Theo khoản 1 Điều 14 Nghị định 181/2025/NĐ-CP, giá tính thuế không bao gồm các khoản thu không liên quan đến bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ, chẳng hạn khoản bồi thường bằng tiền, tiền thưởng, các khoản thu hộ và khoản thu tài chính được pháp luật xác định. Điểm quyết định là bản chất khoản tiền: nếu thực chất là khoản thanh toán cho một hàng hóa hoặc dịch vụ, không thể chỉ đổi tên thành “hỗ trợ” hay “bồi thường” để loại khỏi giá tính thuế.

Phân biệt không phải kê khai, không chịu thuế và thuế suất 0%

Cần lưu ý gì khi lập hóa đơn và kê khai?

Trước hết, xác định thời điểm phát sinh giao dịch để áp dụng đúng văn bản có hiệu lực; quy định năm 2026 không nên áp dụng máy móc cho các kỳ trước. Sau đó kiểm tra loại hàng hóa, phương pháp tính thuế của bên bán, tư cách bên mua, mục đích sử dụng và hồ sơ giao dịch. Việc không phải tính thuế đầu ra không đồng nghĩa với việc mọi trường hợp đều không cần lập hóa đơn, chứng từ hoặc không cần phản ánh trên hồ sơ khai thuế. Nghĩa vụ lập hóa đơn, chứng từ và cách thể hiện trên tờ khai phải đối chiếu với quy định quản lý thuế, hóa đơn và biểu mẫu đang áp dụng.

Đối với khoản thu hộ, bồi thường hay điều chuyển tài sản, nên lưu hợp đồng, biên bản, chứng từ thanh toán và tài liệu chứng minh bản chất nghiệp vụ. Với hàng nông, lâm, thủy sản, cần đối chiếu thêm hồ sơ hàng hóa và đối tượng khách hàng để tránh áp dụng sai mức thuế.

Kết luận

Trường hợp được quy định rõ là không phải kê khai, tính nộp thuế GTGT từ năm 2026 nổi bật ở giao dịch thương mại sản phẩm nông, lâm, thủy sản chưa chế biến hoặc chỉ sơ chế giữa các doanh nghiệp, hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã đáp ứng điều kiện. Những nghiệp vụ luân chuyển nội bộ, góp vốn tài sản, đại lý đặc thù và khoản thu không liên quan đến bán hàng cũng có cơ chế không tính thuế riêng, nhưng không nên gộp chung thành một nhóm miễn kê khai.